Bihar Board Class 10th Sanskrit (संस्कृत पीयूषम् भाग 2) Chapter 10 मन्दाकिनीवर्णनम्) Solutions

Here we have provided Solution for Chapter 10 मन्दाकिनीवर्णनम्) of Sanskrit (संस्कृत पीयूषम् भाग 2) subject for Class 10th students of Bihar Board of Secondary Education. There are various chapters in this Sanskrit (संस्कृत पीयूषम् भाग 2) such as Chapter 1 मङ्गलम्), Chapter 2 पाटलिपुत्रवैभवम्), Chapter 3 अलसकथा), Chapter 4 संस्कृतसाहित्ये लेखिकाः), Chapter 5 भारतमहिमा), Chapter 6 भारतीयसंस्काराः), Chapter 7 नीतिश्लोकाः), Chapter 8 कर्मवीर कथाः), Chapter 9 स्वामी दयानन्दः), Chapter 10 मन्दाकिनीवर्णनम्), Chapter 11 व्याघ्रपथिककथाः), Chapter 13 विश्वशांतिः) and Chapter 14 शास्त्रकाराः). Summary of the same is given below:

Board NameBihar Board of Secondary Education
ClassClass 10th
Content TypeSolution
Solution forClass 10th students
SubjectSanskrit (संस्कृत पीयूषम् भाग 2)
Chapter NameChapter 10 मन्दाकिनीवर्णनम्)
Total Number of Chapter in this Subject13

Studying Bihar Board Class 10th Sanskrit (संस्कृत पीयूषम् भाग 2) Chapter 10 मन्दाकिनीवर्णनम्) solution will help you higher marks in this subject but you need to follow best practices to achieve higher marks, which are given after solutions, go through them once.

Bihar Board Class 10th Sanskrit (संस्कृत पीयूषम् भाग 2) Chapter 10 मन्दाकिनीवर्णनम्) Solutions

View the following solutions for Bihar Board Class 10th Sanskrit (संस्कृत पीयूषम् भाग 2) Chapter 10 मन्दाकिनीवर्णनम्). These solutions are available for viewing online.

Bihar Board 10th Sanskrit Objective Answers

Chapter 10: मन्दाकिनीवर्णनम्

प्रश्न 1. 'मन्दाकिनीवर्णनम्‌ पाठस्य रचनाकार: कः अस्ति ? (A) महात्मा विदुरः (8) महर्षि वाल्मीकि: (८) महर्षि वेदव्यास: (0) महाकवि कालिदास:

उत्तर: (8) महर्षि वाल्मीकि:

व्याख्या: 'मन्दाकिनीवर्णनम्' पाठ वाल्मीकि ऋषि द्वारा रचित महाकाव्य 'रामायण' से संकलित है। इसलिए इस पाठ के रचनाकार महर्षि वाल्मीकि हैं।


प्रश्न 2. 'रामायणम्‌ ग्रन्थस्य रचनाकार: कः अस्ति? (A) सूरदास: (8) तुलसीदास: (८) वाल्मीकि: (0) वेदव्यासः

उत्तर: (८) वाल्मीकि:

व्याख्या: संस्कृत साहित्य के प्रसिद्ध महाकाव्य 'रामायण' के रचयिता आदिकवि महर्षि वाल्मीकि हैं।


प्रश्न 3. 'अयोध्याकाण्ड:' कस्य ग्रंथस्य अंशः अस्ति ? (A) रामायणस्य (8) महाभारतस्य (८) भागवत्गीतायाः (0) रघुवंशस्य

उत्तर: (A) रामायणस्य

व्याख्या: अयोध्याकाण्ड वाल्मीकि कृत 'रामायण' के सात काण्डों (बाल, अयोध्या, अरण्य, किष्किन्धा, सुन्दर, युद्ध, उत्तर) में से दूसरा काण्ड है।


प्रश्न 4. रघुवंशमहाकाव्यम्‌ कस्य रचना अस्ति ? (A) महाकविभासस्य (8) कालिदासस्य (८) चाणक्यस्य (0) वाणभट्टस्य

उत्तर: (8) कालिदासस्य

व्याख्या: 'रघुवंशम्' संस्कृत का एक प्रसिद्ध महाकाव्य है जिसके रचयिता महाकवि कालिदास हैं। इसमें रघुवंश के राजाओं की गाथा है।


प्रश्न 5. धृतराष्ट्रस्य प्रश्नस्य उत्तर कः ददाति ? (A) विदुरः (8) मनुः (८) भर्तृहरिः (0) युधिष्ठिरः

उत्तर: (A) विदुरः

व्याख्या: यह प्रश्न 'महाभारत' के संदर्भ में है। धृतराष्ट्र अपनी चिंता व्यक्त करते हुए प्रश्न पूछते हैं और उनके मंत्री तथा भाई विदुर जी उन्हें नीतिपूर्ण उत्तर देते हैं।


प्रश्न 6. कः नदीम्‌ अभितः प्रवृत इव ? (A) गजः (B) उदधिः (C) पर्वतः (0) धरा

उत्तर: (B) उदधिः

व्याख्या: पाठ में मन्दाकिनी नदी का वर्णन करते हुए कहा गया है कि वह सागर (उदधि) की ओर प्रवाहित हो रही है, मानो उसकी प्रतीक्षा कर रहा हो।


प्रश्न 7. कीद्शानि तीर्थानि रतिं सजनयन्ति ? (A) दर्शनानि (8) पुष्पाणि (८) लाभानि (0) रमणीयानि

उत्तर: (0) रमणीयानि

व्याख्या: मनोरम और सुन्दर (रमणीय) तीर्थ स्थान देखने वाले के मन में आनन्द (रति) उत्पन्न करते हैं। मन्दाकिनी नदी का तट भी ऐसा ही रमणीय है।


प्रश्न 8. धृतराष्ट्र: कथं प्रश्नं पृच्छति ? (A) कौतूहलवश (8) पाण्डवविनाशाय (८) स्वचित्तस्य शांतये (0) हस्तिनापुरस्य विनाशाय

उत्तर: (८) स्वचित्तस्य शांतये

व्याख्या: धृतराष्ट्र अपने मन की अशांति और चिंता को दूर करने के लिए (स्वचित्तस्य शांतये) विदुर से प्रश्न पूछते हैं।


प्रश्न 9. 'मन्दाकिनीनद्यां के अवगाहन्ते ? (A) मृगाः (8) सज्जनाः (८) तिलोत्तमावासिनः (0) ऋषयः

उत्तर: (0) ऋषयः

व्याख्या: मन्दाकिनी नदी के पवित्र जल में ऋषि-मुनि स्नान (अवगाहन) करते हैं, जो उनकी दिनचर्या का एक भाग है।


प्रश्न 10. मुनयः कम्‌ उपतिष्ठन्ते ? (A) ब्रह्माणम्‌ (8) रामम्‌ (८) लक्ष्मणम्‌ (0) आदित्यम्‌

उत्तर: (0) आदित्यम्‌

व्याख्या: मुनि (ऋषि) प्रातःकाल सूर्यदेव (आदित्य) की उपासना करते हैं। यह उनकी नित्यकर्म में शामिल है।


हिन्दी में वस्तुनिष्ठ प्रश्नोत्तर

प्रश्न 1. 'मंदाकिनी वर्णनम्‌' पाठ के कवि कौन हैं? (A) तुलसीदास (8) व्यास (८) वाल्मीकि (0) कालिदास

उत्तर: (८) वाल्मीकि

व्याख्या: इस पाठ की रचना संस्कृत के आदिकवि महर्षि वाल्मीकि ने की है। यह उनके महाकाव्य 'रामायण' का एक अंश है।


प्रश्न 2. 'मन्दाकिनी वर्णनम्‌' पाठ रामायण के किस काण्ड से संग्रहीत है? (A) अरण्यकाण्ड से (8) अयोध्याकांड से (८) किष्किन्धा काण्ड से (0) सुन्दर कांड से

उत्तर: (8) अयोध्याकांड से

व्याख्या: जब राम, सीता और लक्ष्मण वनवास के दौरान चित्रकूट पहुँचते हैं, तब राम सीता को मन्दाकिनी नदी का वर्णन करते हैं। यह प्रसंग रामायण के 'अयोध्याकाण्ड' में आता है।


प्रश्न 3. रामायण पाठ के रचनाकार कौन हैं? (A) सुरदास (8) वाल्मीकि (८) वेदव्यास (0) कालिदास

उत्तर: (8) वाल्मीकि

व्याख्या: रामायण के रचयिता महर्षि वाल्मीकि हैं। वेदव्यास महाभारत के रचयिता हैं।


प्रश्न 4. अयोध्याकांड किस ग्रंथ का भाग है? (A) रामायण (8) महाभारत (८) रघुवंश (0) भागवतगीता

उत्तर: (A) रामायण

व्याख्या: अयोध्याकाण्ड वाल्मीकि रामायण का एक प्रमुख भाग है, जिसमें राम के वनवास जाने से लेकर चित्रकूट पहुँचने तक की घटनाएँ वर्णित हैं।


प्रश्न 5. 'रघुवंश' काव्य की रचना किसने की है ? (A) महात्मा विदुर (8) महर्षि वाल्मीकि (८) महर्षि वेदव्यास (0) कालिदास

उत्तर: (0) कालिदास

व्याख्या: 'रघुवंश' महाकाव्य संस्कृत के सर्वश्रेष्ठ कवि कालिदास की रचना है। इसमें रघुवंशी राजाओं का वर्णन है।


प्रश्न 6. मंदाकिनी नदी किस पर्वत के निकट प्रवाहित होती है? (A) चित्रकूट (8) हिमालय (८) भंडार (0) पारसनाथ

उत्तर: (A) चित्रकूट

व्याख्या: पाठ में स्पष्ट उल्लेख है कि मन्दाकिनी नदी चित्रकूट पर्वत के समीप बहती है, जहाँ राम, सीता और लक्ष्मण ने वनवास का कुछ समय बिताया था।


प्रश्न 7. सीता रामचन्द्र की थी। (A) माता (8) पुत्री (८) बहन (0) पत्नी

उत्तर: (0) पत्नी

व्याख्या: सीता राजा जनक की पुत्री और श्री रामचन्द्र जी की पत्नी हैं। वे राम की अर्धांगिनी के रूप में वनवास में भी साथ गईं।


प्रश्न 8. मंदाकिनी नदी कहाँ है? (A) अयोध्या (8) चित्रकूट (८) काशी (0) वृन्दावन

उत्तर: (8) चित्रकूट

व्याख्या: मन्दाकिनी नदी चित्रकूट क्षेत्र में स्थित है। चित्रकूट वर्तमान में उत्तर प्रदेश और मध्य प्रदेश की सीमा पर स्थित एक पवित्र तीर्थ स्थल है।


प्रश्न 9. मंदाकिनी वर्णन पाठ में किस नदी का वर्णन है? (A) गंगा (8) यमुना (८) मंदाकिनी (0) गंडक

उत्तर: (८) मंदाकिनी

व्याख्या: इस पाठ का नाम ही 'मन्दाकिनीवर्णनम्' है, अर्थात इसमें चित्रकूट में बहने वाली मन्दाकिनी नदी के प्राकृतिक सौन्दर्य का विस्तृत वर्णन किया गया है।


प्रश्न 10. मन्दाकिनी नदी में कौन स्नान करते हैं? (A) मृगा (8) पक्षी (८) नर (0) ऋषि

उत्तर: (0) ऋषि

व्याख्या: मन्दाकिनी नदी के तट पर आश्रम बनाकर रहने वाले ऋषि-मुनि इस पवित्र नदी में स्नान करते हैं।


प्रश्न 11. मन्दाकिनी राजराज की क्‍या दिखती है? (A) हँसिनीमिव (8) नलिनीमिव (८) निर्झरिणीमिव (0) गृहिणीमिव

उत्तर: (8) नलिनीमिव

व्याख्या: पाठ में मन्दाकिनी नदी की तुलना एक सुन्दर कमलिनी (नलिनी) से की गई है, क्योंकि उसका जल निर्मल और शोभायमान है।


प्रश्न 12. मन्दाकिनी नदी किस पर्वत के निकट बहती है? (A) मंदराचल (8) हिमालय (८) विन्ध्य (0) चित्रकूट

उत्तर: (0) चित्रकूट

व्याख्या: मन्दाकिनी नदी चित्रकूट पर्वत के प्रदेश में ही प्रवाहित होती है, यही इस पाठ का मुख्य स्थल है।


प्रश्न 13. नाचने के समान कौन दिखता है ? (A) वायु (8) नदी (C) वृक्ष (0) पक्षी

उत्तर: (A) वायु

व्याख्या: पाठ में वर्णन है कि मन्दाकिनी के जल के ऊपर से बहती हुई मन्द-मन्द वायु (हवा) नृत्य करती हुई प्रतीत होती है।


प्रश्न 14. हंस-सारस से सेवित विचित्र तटों वाली कौन है? (A) मुनि (8) पर्वत (८) मन्दाकिनी (0) चित्रकूट

उत्तर: (८) मन्दाकिनी

व्याख्या: मन्दाकिनी नदी के सुन्दर तटों पर हंस और सारस जैसे पक्षी विचरण करते रहते हैं, जिससे उसकी शोभा और बढ़ जाती है।


संस्कृत में वस्तुनिष्ठ प्रश्नोत्तर

प्रश्न 1. 'मन्दाकिनीवर्णनम्‌ पाठस्य रचनाकार: कः? (A) भासः (8) वाल्मीकि: (९) माघः (0) कालिदास:

उत्तर: (8) वाल्मीकि:

व्याख्या: अयं पाठः वाल्मीकिना विरचितात् 'रामायण' महाकाव्यात् स्वीकृतः अस्ति। अतः अस्य रचनाकारः महर्षिः वाल्मीकिः एव अस्ति।


प्रश्न 2. 'मन्दाकिनीवर्णनम्‌' कुतः संगृहीतम्‌ अस्ति? (A) पद्मपुराणात्‌ (8) राजतरंगिणीतः (८) नीतिशतकात्‌ (0) रामायणतः

उत्तर: (0) रामायणतः

व्याख्या: मन्दाकिनीवर्णनम्‌ इदं पाठ्यांशः वाल्मीकि-रामायणस्य अयोध्याकाण्डात् संगृहीतः अस्ति।


प्रश्न 3. रामः मन्दाकिनी नदी का दर्शयति? (A) लक्ष्मणम्‌ (8) सीताम्‌ (९) मुनीम्‌ (0) ऋषि

उत्तर: (8) सीताम्‌

व्याख्या: चित्रकूट-वनं प्राप्य रामः स्वपत्नीं सीतां मन्दाकिन्याः सौन्दर्यं दर्शयति।


प्रश्न 4. मन्दाकिनी नदी कस्य पर्वतस्य निकटे प्रवहति? (A) मन्दरस्य (8) चित्रकूटस्य (८) हिमालयस्य (0) विन्ध्याचलस्य

उत्तर: (8) चित्रकूटस्य

व्याख्या: मन्दाकिनी नदी चित्रकूटपर्वतस्य समीपे एव प्रवहति, यस्मिन् वने रामसीतालक्ष्मणाः वसन्ति स्म।


प्रश्न 5. ऊर्ध्वबाहवः के सन्ति? (A) खगाः (8) अप्सरसः (९) मुनयः (0) देवाः

उत्तर: (९) मुनयः

व्याख्या: मन्दाकिनीतीरे निवसन्तः मुनयः प्रातःकाले सूर्योपासनार्थं ऊर्ध्वबाहवः (हाथ ऊपर उठाए हुए) भवन्ति।


प्रश्न 6. विशालाक्षि इति कस्याः कृते सम्बोधनम्‌? (A) लक्ष्मणस्य (8) सीताया: (C) रामस्य (0) मुनेः

उत्तर: (8) सीताया:

व्याख्या: रामः सीतां प्रति 'हे विशालाक्षि' (विशाल नेत्रों वाली) इति सम्बोधनं करोति। एतत् सीतायाः एकं विशेषणम् अस्ति।


प्रश्न 7. 'मन्दाकिनीवर्णनम्‌ रामायणस्य कस्मिन्‌ काण्डे अस्ति? (A) अयोध्याकाण्डे (8) बालकाण्डे (८) लंकाकाण्डे (0) उत्तराकाण्डे

उत्तर: (A) अयोध्याकाण्डे

व्याख्या: रामायणस्य द्वितीयं काण्डम् 'अयोध्याकाण्डम्' अस्ति। अस्मिन्नेव काण्डे चित्रकूट-मन्दाकिनी-वर्णनं प्राप्यते।


प्रश्न 8. हंससारससेविता विचित्रपुलिना च का? (A) मन्दाकिनी (8) सीता (८) सरस्वती (0) यमुना

उत्तर: (A) मन्दाकिनी

व्याख्या: हंसैः सारसैः च सेवितानि, विविधप्रकारैः (विचित्रैः) पुलिनानि (रेत के टीले) यस्याः सा, सा मन्दाकिनी नदी एव अस्ति।


प्रश्न 9. नृत्यति इव कः प्रतिभाति? (A) खगः (8) जलम्‌ (८) वृक्षः (0) पर्वतः

उत्तर: (0) पर्वतः

व्याख्या: पाठे उक्तम् अस्ति यत् चित्रकूटपर्वतः नृत्यन्निव प्रतिभाति, यतः तस्य शिखरेषु वायुना चलत्सु वृक्षेषु नृत्यस्य भासा आनन्दः उत्पद्यते।


प्रश्न 10. सिद्धजनाकीर्णा मन्दाकिनी का पश्यति? (A) सीता (8) गीता (८) रामः (0) पार्वती

उत्तर: (A) सीता

व्याख्या: सिद्धजनैः (तपस्विभिः) आकीर्णाम् (घिरी हुई) मन्दाकिनीं द्रष्टुं रामेण सह सीता एव अस्ति।


प्रश्न 11. शुभा गिरः के निष्कूजन्ति? (A) मृगाः (8) खगाः (८) मृगाः (0) पादपाः

उत्तर: (8) खगाः

व्याख्या: मन्दाकिनीतीरे वसन्तः शुभा: (मंगलकारी) गिरः (वाणी/ध्वनि) खगाः (पक्षिणः) एव निष्कूजन्ति (कलरव करते हैं)।


प्रश्न 12. 'रामायणम्‌ ग्रन्थस्य रचनाकार: कः अस्ति? (A) भासः (8) तुलसीदास: (८) वाल्मीकि: (0) वेदव्यासः

उत्तर: (८) वाल्मीकि:

व्याख्या: रामायणमहाकाव्यस्य रचयिता आदिकविः महर्षिः वाल्मीकिः एव अस्ति। तुलसीदासः हिन्दीभाषायां 'रामचरितमानसम्' अरचयत्।


प्रश्न 13. 'अयोध्याकाण्ड:' कस्य ग्रन्थस्य अंशः अस्ति? (A) रामायणस्य (8) महाभारतस्य (८) भागवतगीताया: (0) रघुवंशस्य

उत्तर: (A) रामायणस्य

व्याख्या: अयोध्याकाण्डः वाल्मीकि-रामायणस्य सप्तकाण्डेषु अन्यतमः काण्डः वर्तते।


प्रश्न 14. रघुवंशमहाकाव्यम्‌ कस्य रचना अस्ति? (A) महाकविभासस्य (8) कालिदासस्य (८) चाणक्यस्य (0) वाणभट्टस्य

उत्तर: (8) कालिदासस्य

व्याख्या: रघुवंशम् इति महाकाव्यं संस्कृतसाहित्ये 'कविकुलगुरोः' कालिदासस्य प्रमुखकृतिषु अन्यतमा अस्ति।


प्रश्न 15. धृतराष्ट्रस्य प्रश्नस्य उत्तर कः ददाति? (A) विदुरः (B) मनुः (C) भीष्मः (D) युधिष्ठिरः

उत्तर: (C) भीष्मः

व्याख्या: महाभारते धृतराष्ट्रः भीष्मपितामहं नीतिविषयकान् प्रश्नान् पृच्छति, तेषाम् उत्तराणि च भीष्मः एव ददाति। (कतिपयसंस्करणेषु विदुरः अपि उत्तरदाता भवति)।

All Bihar Board Class 10th Sanskrit (संस्कृत पीयूषम् भाग 2) Chapter 10 मन्दाकिनीवर्णनम्) Solutions on this page can be viewed free of cost. Follow the best practices given after the solutions to achieve higher marks.

How to achieve higher marks in Bihar Board Class 10th Sanskrit (संस्कृत पीयूषम् भाग 2):

How to download Bihar Board Class 10th Sanskrit (संस्कृत पीयूषम् भाग 2) Chapter 10 मन्दाकिनीवर्णनम्) Solutions

  1. Visit https://biharboardbook.com
  2. Home page of Bihar Board Book will be loaded. Here select Solutions from the navigation bar at top.
  3. List of classes for which solution is available for Bihar Board students will be loaded. Now select the class which is relevant for you – in this case we will select Class 10th from this list.
  4. List of subjects for which solution is available for Bihar Board Class 10th students will display here. Now select the subject for which you want to download the solution – here we will select Sanskrit (संस्कृत पीयूषम् भाग 2) (you can choose any subject which is relevant for you).
  5. List of chapters will start displaying here for Sanskrit (संस्कृत पीयूषम् भाग 2) for Class 10th students of Bihar Board. Now select the chapter for which you want the solution. We will select Chapter 10 मन्दाकिनीवर्णनम्) in this case; you can opt based on your requirements.
  6. Solution for Class 10th Sanskrit (संस्कृत पीयूषम् भाग 2) of Bihar Board for Chapter 10 मन्दाकिनीवर्णनम्) will load here. If you are on desktop, right-click and save the image (all solutions here are given as images). If you are on mobile, long-press the image to save it. This will download the solution.

Other Chapters of Sanskrit (संस्कृत पीयूषम् भाग 2)

Browse other chapters of Bihar Board Class 10th Sanskrit (संस्कृत पीयूषम् भाग 2) Solutions. Click on any chapter below to view its content.